弈墨 Çin Go Oyunu Klasikleri: Yi Mo

Bazı kitaplar bir hikaye anlatır, Yi Mo bir çağı fısıldıyor...

Yi Mo (弈墨, kabaca “Go Mürekkebi” ya da “Örnek Oyunlar”), Ming Hanedanı'nın çöküşü ile Qing Hanedanı'nın doğuşu arasındaki kanlı geçiş yıllarında, kentleri birbirine su yollarıyla bağlı zengin bir bölge olan Jiangnan'da rekabet eden Go ustaları arasında oynanmış yüz oyun kaydını bir araya getiren kitabın ismidir.

O yıllarda Çin tarihinin en sert kırılmalarından biri yaşanıyordu. 1644'te köylü isyanları Pekin'e ulaşmış, son Ming imparatoru kendini asmış ve kuzeyden gelen Mançular tahta oturmuştu. Bir yıl sonra bu oyunların oynandığı güneydeki zengin kanal kentleri de düştü. Kitaptaki ustaların çoğu tam da bu yıllarda, orada, Go tahtasının başındaydı.

Kitabın derleyeni Huai'anlı bir Go tutkunu olan Li Zixie. Onun biriktirdiği altı yüzü aşkın oyun arasından yüz tanesini seçip yorumlayan ise dönemin usta oyuncularından Ji Xinxue'dir. Eser Kangxi döneminin hemen başında, yaklaşık 1662'de tamamlanıyor. Önsözünü yazan Wang Xie o günlerin kalabalık Go ustası ordusunu şöyle betimler: ustalar birbiriyle boy ölçüştü, biriken oyun kayıtları bini aştı; yurdun onlarca büyük ustası Yangtze ile Huai nehirleri arasında mekik dokudu.

Bu ustaların ne saray maaşı ne turnuva ödülü vardı. Geçimleri, oyunu izleyen yüksek memurların, zengin tüccarların ve üst tabaka edebiyatçıların koyduğu bahislere bağlıydı. Çince'de bunun için bir deyim var: 靠天吃饭 (kao tian chi fan), “göğe bakarak karın doyurmak.” Aslında sulama imkânı olmayan, tarlası yağmura kalmış olan köylü için söylenir: Emek senindir, hasat değil.

Bu durum ustalar için de öyleydi. Barış zamanında saraylılar ve tüccarlar Go'ya vakit ve para ayırır, oyuncular rahat ederdi; ülke sarsılınca veya savaş zamanındaysa himaye kesilir, sofralar boşalır, tıpkı günümüzde olduğu gibi sadece zenginler doyar, dehalar yoksullukta kaybolurdu. Yi Mo'nun yüz oyun kaydı, işte bu dehaların en parlak anlarının dondurulmuş bir fotoğrafıdır.

Kitabın bugünkü hâli, başlı başına ayrı bir hikâye; Yi Mo 1662'de basılmış ve üç yüz yıl boyunca bir daha basılmamış. Halk Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında izi zor bulunur hale gelmiş. Pekin Kütüphanesi'nde bir nüsha varmış, o da Kültür Devrimi sırasında kaybolmuş. Bugün elimizde olmasının tek sebebi, Şanghay Go Kulübü arşivinin 1960'ların başında kitabın tamamını elle kopyalatmış olması. Yani geriye kalan tek nüsha, bir matbaa baskısı değil, birinin oturup satır satır yazdığı bir kopya.

2004'te Çinli pro oyuncular Chen Zude ve Wang Runan'ın hazırladığı, Çin'in kadim Go kitaplarını bir araya getiren yirmi dört ciltlik özel bir külliyat yayımlandı; Yi Mo orada iki cilt olarak yeniden basıldı. Bir başka deyişle kaybettiğimiz şey Yi Mo'nun sesi değil, o sesi bir zamanlar mümkün kılan nesnenin kendisi.

Bu kitabı yalnızca kuru bir kifu listesi olarak görmemek gerekir. Yi Mo'dan önce Çin Go kitapları çoğunlukla köşe ve ölüm-kalım diyagramlarından oluşurdu; iki oyuncunun adıyla, ilk hamleden son hamleye ve kazananına kadar kaydedilmiş tam kayıtlar nadirdi. İşte bu yüzden Yi Mo, Çin tarihinin ilk büyük ölçekli gerçek oyun derlemesi sayılır ve Qing Go'sunun altın çağının kapısını aralar.

Gururlu yaşlı, sessiz çocuk

Koleksiyonun merkezinde duran isim, Ming'in en büyük ustası Guo Bailing (1587–1660)'dir. Wuxi şehrinin köklü bir ailesinden gelen bu çocuk, on bir yaşında büyüklerin oyununa bakıp bunda zor bir şey olmadığını söyler ve kısa sürede kasabanın efsanesi olur.

1651 sonbaharında, ünlü şair ve devlet adamı Qian Qianyi Zhenjiang'dan geçerken bir Go oyununu izler ve arka arkaya altı dörtlük yazar. Bu altı dörtlüğün ikincisi, geleneksel olarak Guo Bailing için okunur:

Sekiz yaşında, süt dişleri daha dökülmemişken çıktı Go meydanına;
saçı ağardığında, sancağına kimin eli uzanabildi?
Yıllar boyu bütün eski kayıtları tahtada yeniden dizdi —
yine de ancak oyun bitince anlaşılıyor: gidişatı okumak ne zormuş.

Qian Qianyi, "Jingkou'da Go İzlerken Altı Dörtlük", ikincisi

Kitapta yer alan en kaydadeğer olaylardan biri başkent Pekin'de geçer. Dönemin en saygın kıdemli ustası Lin Fuqing, soylu beylerin önünde genç Guo'ya kibirlice meydan okur ve ödül için de gümüş ortaya konur. Guo defalarca ve nazikçe reddeder, ama mecbur kalınca oturur ve Lin'i üst üste üç oyunda yener. Lin'in kızarıp bozardığı anlatılır.

Bu hikâye önemlidir, çünkü Yi Mo'nun ilk on kaydı tam da Guo Bailing ile Lin Fuqing arasındadır: yani kitap eski neslin gururu ve yükselen dehanın çatışmasıyla açılır. Lin'in dönemi, tahtadaki her bölgesel savaşın kendi başına yaşandığı, bütünsel stratejinin henüz doğmadığı evre olarak nitelenir. Guo'nun getirdiği yenilik, tahtanın bir bütün olarak düşünülebileceği fikridir.

İşte Guo Bailing ile Lin Fuqing arasında oynanmış olan on oyun kaydı:

Günümüzde, 2017'den beri Wuxi'nin Xishan ilçesinde her yıl Guo Bailing Kupası düzenleniyor. Bugün Çin'in en üst düzey ulusal amatör Go turnuvalarından biridir bu. Formatı da tesadüf değil: açık grubun galibi, önceki yılın unvan sahibine üç maçlık bir seride meydan okuyor. Yani dört yüz yıl önce Pekin'de kurulan sahne, ünlü oyuncunun doğduğu topraklarda bir turnuva kuralına dönüşmüş durumda. Uzakdoğu'da bir amatör olarak katılabileceğimiz en prestijli turnuvalardan biri olsa gerek!

Tarihe geri dönecek olursak.. Genç Guo'nun tahtada karşılaştığı tek çağdaşı Lin değildi. Ming'in son ustalarından Xu Jingzhong, koleksiyonun başlangıç sayfalarında hem Guo'nun hem de başka isimlerin rakibi olarak karşımıza çıkar. Xu Jingzhong'un adı bugün Batı literatüründe neredeyse hiç geçmez. Hakkında bilinen neredeyse her şey, bu kitapta duran oyunlarından ibarettir.

İşte Xu Jingzhong'a ait dört oyun kaydı:

Guo Bailing yaşlılığında, memleketi olan Wuxi'de bir qifang, yani Go okulu açıp öğrenci yetiştirdi. Yalnız bir oyuncu değil, aynı zamanda bir kuramcıydı: ardında Guanzi Pu (Oyun Sonu Kitabı), Sanzi Pu (Üç Handikap Kitabı) ve Sizi Pu (Dört Handikap Kitabı) yazılı eserleri kaldı. Aile soyundan Guo Xuchu ve Guo Tisheng (Nie Weiping'in hocasıdır ve Pekin Go Derneği'nin kuruluşunda yer almıştır) geldi.
Bir aile, üç yüz yıl!

Yirmi yaşında bir taşra çocuğu

Kırk yıl sonra sahne bir başka şekilde tekrarlanır, ama bu kez yenilen taraf Guo Bailing'dir. Zhou Lanyu (~1630–?), Jiaxing'in Meili kasabasından, yoksul bir aile çocuğudur. Ailesi onu önce okumaya, sonra ticarete zorlar; o ise gizlice kaçıp Go oynar. Engellemeye çalışırlar, olmaz. Rakipleriyle bahse tutuşur, üst üste kazanır ve geceleri eve para yüklü döner, bunun üzerine ailesi yasağını kaldırır.

1644'te Hangzhou'da karşılaştıklarında henüz yirmi yaşındaki Zhou, altmışını aşmış Guo Bailing ile kayıtlara geçen on dokuz oyun oynar. Bunların on ikisinde galibin kim olduğu biliniyor ve dokuzunu Zhou kazanmıştır: Go dünyasının bayrağı el değiştirir.

Çağdaşı Zhou Yun onun sırrını tek cümlede özetler: "kazanmasının sebebini araştırırsan, senteyi bir kez alıp bir daha bırakmamasıdır". Kendi kuralı ise daha da keskindir: "birkaç taş vermeye razı ol, ama bir tek senteyi kaybetme".

Zhou Lanyu'nun tahtaya kalıcı bir katkısı da var. Rakip, köşedeki taşın iki yanına birden yaklaştığında — Go literatüründe shuangfeiyan, “iki kırlangıç” denen hamle — buna nasıl karşılık verileceği o dönemlerde tartışmalıydı. Xu Xingyou bir kuşak sonra şöyle yazar: "iki kırlangıca karşı her iki taşın da üstüne basmak — bu oynayış Lanyu ile başlar, en temizidir"..

O yanıt bugün hâlâ oynanıyor..

Zhou Lanyu ile Guo Bailing arasında oynanmış olan dört örnek oyun kaydı:

Zhou'nun bu yükselişi, bir başka meraklıyı da adeta laboratuvara çekti. Li Yuanzhao, Guo Bailing'in Zhou'ya kaybettiği oyunları tek tek inceledi, bir teşhis koydu ve doğrudan Jiaxing'e gidip Zhou ile on oyun oynadı: altısını kazandı. Teşhisi şuydu: “Zhou açık alan savaşından çekinir; ben de onu açık alan savaşıyla yendim.”

Bir kuşak sonra usta Xu Xingyou bu açıklamanın tam isabetli olmadığını yazacaktı — ama Li'nin yaptığı, tam anlamıyla rakibin kaybettiği oyunlarından zayıflığını yakalamaktı, yani aslına bakılırsa bugün hâlâ yaptığımız şeyin ta kendisi.

Dağdaki çileci

Koleksiyonun sayfalarında bir de keşiş dolaşmaktadır: Zhejiang'ın Yongjia ilçesinden Ye Xue (1573–1644). Tiantai Dağı'ndaki Guoqing Manastırı'nda rahip olmuştu. Çağdaşı Feng Yuanzhong ondan kısaca “Yongjia'daki keşiş Zheng Yexue” diye söz eder; gezgin yazar Xie Zhaozhe ise “Yongjialı Çileci Zheng” der — kullandığı sözcük Sanskritçe dhūta'dan geliyor; aslında “silkelemek”, yani giysi, yemek ve barınakta hiçbir şeye bağlanmadan zihni tozdan arındırmak demek. Çin'de zamanla yaya dolaşıp dilenen keşişleri anlatan bir söz olmuş. Ye Xue'nun hayatı da tam olarak buydu: ömrünü Go'ya vererek şehirden şehire dolaştı, nerede hangi ustanın adını duyduysa gidip karşısına oturdu.

Ye Xue 1605'te Nanjing'de düzenlenen ülke çapındaki bir turnuvaya katıldı. Birkaç guoshou — “ülke ustası” unvanını taşıyan oyuncu — devirdikten sonra Wang Yuansuo'ya yenildi. Ming'in üç büyük Go ekolünden biri olan Yongjia ekolünün son büyük temsilcisiydi. Bugün koca bir ekolden, koca bir şehrin Go tarihinden geriye oyun kaydı kalan tek oyuncu bu keşiştir artık.

Kaplan ve Ejderha — Huizhou'nun tüccar ustaları

Ming'in Go ekolleri birbirinin rakibiydi ve her biri farklı bir coğrafyanın ürünüydü. Ye Xue'nun Yongjia'sı manastırlardan ve dağ kasabalarından besleniyorduysa, Huizhou ekolü tam tersi bir yerden geliyordu: Anhui'nin tuz ticaretiyle zenginleşmiş kentlerinden. Bu tuz tacirleri, ressamları ve hattatları desteklediği gibi Go oyuncularını da destekliyordu.

Yi Mo'nun ikinci yarısında bu ekolün adamları sahneyi doldurur. Aynı zamanda ressam olan Wang Hannian, koleksiyonda en çok oyun kaydı bulunan isimlerinden biridir. Bir başkası ise dönemin sınıflandırmasında mingjia — birinci sınıfın hemen altındaki usta — sayılan Wang Youqing.

Onlara Suzhou'lu Sheng Dayou ve Zhou Donghou katılır. Zhou Donghou, Qing'in en büyük dehası Huang Longshi ile — yani “ejderha” ile — Yangzhou'daki Yile Bahçesi'nde yirmi beş oyun oynar. Huang 16 galibiyet, 8 mağlubiyet, 1 beraberlikle üstün gelir. Rakamlara bakınca ezici bir üstünlüktür bu ama Zhou'nun aldığı o sekiz galibiyete Huang'ın karşısında başka hiç kimse yaklaşamaz. Bu nedenle Zhou Donghou'nun lakabı “kaplan”dır.

Kitabını imzalayan editör

Ve son bir ayrıntı. Oyunları seçen, sıraya dizen, kenarlarına şerh düşen Ji Xinxue sadece bir editör değildi — kendisi de oyuncuydu. Koleksiyonun son sayfalarına doğru kendi oyunlarını da koydu. Derlediği ustaların arasında, aynı tahtada, yargılanmayı göze alarak.
Örnek dört oyun:

Kadim Ustaların bugüne kıyasla seviyesi

Burada ismi geçen kadim ustaların günümüz ölçeğinde ne kadar güçlü olduğu sorusunun cevabını sanırım hepimiz merak ediyoruz. Çinliler böyle karşılaştırmalara "iki ayrı çağın kahramanını dövüştürmek" - daha özelde "Guan Yu ile Qin Qiong'u dövüştürmek" - der.

Soruyu ilk ciddiye alanlardan biri yirminci yüzyılın en büyük ustası Çin doğumlu Go Seigen'di. Go Seigen Guo Bailing'e atfedilen Guanzi Pu'yu baştan sona yeniden çözümleyip 1977–78'de Tokyo'da dört cilt hâlinde yayımladı; bin dört yüz yetmiş sekiz problem, tek tek elden geçirilmiştir. Michael Redmond'un deyişiyle, "Çin'den gelip Japonya'nın en üst düzey oyuncularından biri olan Go Seigen, kadim Çin Go'sunu araştırıp özünü öğrendi; gücünün sırrı buradaydı."

Go Seigen'in hükmü açıktı: Qing döneminin büyük ustalarının gücü, kendi ifadesiyle, "son derece kayda değer bir düzeye ulaşmıştı; Japon meijin seviyesine denk gelmelidir." Meijin, Japonya'nın en üst unvanıydı — yani bir Japon ustanın ağzından çıkması mümkün en yüksek iltifat.

Aynı yargı bugün de tekrarlanıyor; Redmond aynı metinde şöyle yazıyor: "Kadim Çin oyuncularının sahip olduğu savaş gücü ve okuma derinliği, modern oyuncuların bile aşmakta zorlanacağı bir güçtedir. Biz kadim Çin'in 'savaş Go'sunu' bir kez daha yeniden araştırmalıyız".

Ne şanslıyız ki artık YZ bize bu konuda biraz daha net bilgiler verebilecek noktada: KataGo, Çin'in zuozi ve huanqitou kurallarını destekleyen tek büyük motor olduğu için, kadim oyun kayıtları ilk kez kendi kurallarıyla ölçülebilir hâle geldi.

Bu ölçümün en ciddi örneği, profesyonel Go oyuncusu Cui Can'ın 2021'de yayımladığı istatistiksel incelemesidir. Sonuç çarpıcı: Huang Longshi, Fan Xiping ve Shi Xiangxia orta oyunda bugünün en iyi profesyonellerine yaklaşıyor, ama açılışta geride kalıyorlar. Cui Can'ın verileri "kadim ustalar aslında güçlü bir amatör kadardı" iddiasını çürütüyor; ama dürüst olmak gerekirse bir seviye rakamı da vermiyor. Bu titizlik önemli. İnternette dolaşan kesin rakamların çoğu — "şu kadar Elo", "YZ onlara iki taş verirdi" gibi — ne bir yönteme ne de sayılmış bir oyun kümesine dayanıyor.

Yi Mo özelinde ise YZ'ya gerçek bir tarama yaptırılmış. Çünkü bu oyunların çoğunda kimin kazandığı bilinmiyor, yani kitap hamleleri kaydetmiş ama sonucu yazmamış. Yüz oyunun son pozisyonu tek tek YZ'ya saydırılıp galipler belirlenmiş: 59'unu beyaz, 32'sini siyah kazanmış, dokuzunda fark sayım hatası payına sığacak kadar küçük kalmış. Beyazın bu kadar önde çıkması güçlü ustaların beyaz oynadığı oyunların çokluğundan mı kaynaklanıyor bilmek zor ama ister istemez ilk hamle avantajını akla getiriyor. - Bu oyunlar oynandığında henüz komi kuralının uygulanmadığını hatırlayın -.

Aynı tarama kitabı açan ilk on oyunu da kapsıyor ve beklenmedik bir sonuç veriyor: Lin Fuqing, Guo Bailing'e karşı altıya dört önde. Pekin'de üst üste üç yenilgi alan yaşlı usta, kayda geçen oyunların toplamında öndeymiş demek ki. Pekin'deki o üç partilik ünlü meydan okuma sahnesi, sanki ikili arasındaki bütün hikâyeyi anlatmıyor gibi?

Yine de her YZ yargısını ihtiyatla okumak gerekiyor. Köşelerdeki dört taş açılışta hata yapma fırsatını daralttığı için, YZ'nın değerlendirmesi kadim ustalara sistematik bir avantaj sağlıyor olabilir — bunu Cui Can'ın kendisi de kabul ediyor.

Kitaptaki yüz oyunu elbette ki bu yazıya sıkıştırmak çok anlamlı değil. Ama koleksiyonun tamamı Kifu Master'da. Merak ettiğiniz ustayı adıyla aratmanız yeterli. Vesselam.
@2026/09/19